Phương pháp giáo dục sớm cho trẻ 0–6 tuổi: Khi con không chậm mà người lớn đang vội

Phương pháp giáo dục sớm không phải là ép con học sớm. Hiểu đúng về phát triển tự nhiên của trẻ 0–6 tuổi để nuôi dạy con không áp lực.

Phương pháp giáo dục sớm bắt đầu từ việc trẻ học cách tin vào thế giới

Một buổi chiều, tôi gặp một gia đình có con trai bốn tuổi. Cuộc trò chuyện diễn ra rất quen thuộc: cha mẹ hỏi, tôi trả lời, còn con thì ngồi ở góc phòng, lăn mấy chiếc ô tô đồ chơi qua lại trên sàn.

Người lớn nói chuyện khá lâu. Về trường lớp, về chương trình, về việc “có nên cho con học chữ sớm không”.

Đến một lúc, người bố quay sang tôi, hỏi đúng một câu mà tôi nghe đi nghe lại suốt nhiều năm làm giáo dục:

“Anh Dương ơi, con em thế này có chậm không? Em thấy mấy bạn cùng tuổi nhiều bé học chữ hết rồi.”

Trong khi người lớn đang rất nghiêm túc bàn về tương lai, cậu bé vẫn chăm chú đẩy chiếc ô tô đi một vòng thật chậm, rồi quay đầu lại, làm lại từ đầu. Không sốt ruột. Không để ý. Không có vẻ gì là “chậm” cả.

Tôi không trả lời ngay. Tôi hỏi lại bố mẹ một câu khác:

“Ở nhà, con có hay hỏi ‘tại sao’ không?”

Người mẹ nghĩ một chút rồi nói:
“Dạo này thì ít hơn. Con hay chơi một mình”

…Ngay lúc đó, tôi biết, điều chúng ta cần nói đến trong buổi chiều hôm ấy không phải là chữ cái. Mà là cách một đứa trẻ bốn tuổi – và thực ra là từ rất lâu trước đó – đang cảm nhận thế giới này như thế nào.

Và câu chuyện không bắt đầu từ 4 tuổi. Nó bắt đầu sớm hơn nhiều.

Rất nhiều phụ huynh nói với tôi:
“Con em mới hơn 1 tuổi thôi, chắc còn sớm để nói đến giáo dục anh nhỉ?”

Tôi thường mỉm cười:
“Không sớm đâu, giáo dục thậm chí có thể bắt đầu từ khi mang thai, chỉ là bằng cách không giống như những gì chúng ta thường nghĩ”

Một đứa trẻ 1 tuổi không học chữ.
Con đang học mọi thứ về thế giới, như một nhà thám hiểm mới tiếp cận một nơi hoàn toàn xa lạ

Với con, mọi thứ đều là lần đầu tiên

Và “lần đầu tiên” này, định hình thế giới trong con

Ví dụ như:

Khi con tập đi, ngã dúi dụi trên sàn nhà, phản ứng của người lớn sẽ trở thành bài học đầu đời của con.

Nếu người lớn hoảng hốt, la lên, chạy lại bế xốc con lên, thì đứa trẻ học được rằng: ngã là nguy hiểm, thế giới này đáng sợ.

Nếu người lớn bình tĩnh, nhìn con, nói chậm rãi: “Con ngã rồi à, đứng dậy nhé”, thì đứa trẻ học được một điều khác hẳn: “Ngã không sao. Mình có thể tự đứng lên.”

Trẻ em không bắt đầu học bằng lời răn dạy
Trẻ em bắt đầu học bằng trải nghiệm, bằng bắt chước

Trẻ 1–3 tuổi ở thành phố lớn đang phát triển trong môi trường như thế nào?

Hãy nhìn rất thật vào đời sống của con chúng ta.

• Căn hộ cao tầng.
• Không gian hẹp.
• Thời gian của người lớn thì ít.
• Thiết bị điện tử thì nhiều.

Nhiều đứa trẻ 18 tháng tuổi đã rất quen với màn hình. Vuốt giỏi hơn lật sách. Ngồi yên rất lâu. Không quấy. Rất “ngoan”.

Nhưng cái “ngoan” đó đôi khi là dấu hiệu của một điều khác:
Con không còn quá tò mò với thế giới thật nữa.

Ở giai đoạn 1–3 tuổi, điều trẻ cần nhất không phải là lắng nghe lời dạy dỗ, mà là:

• Được bò, được chạy, được chạm
• Được làm rơi, được làm bẩn
• Được thử giới hạn của cơ thể mình

Một đứa trẻ không được vận động đủ, không được khám phá bằng cơ thể, sẽ rất khó hình thành cảm giác làm chủ bản thân sau này.

Tự lập không đến từ việc “con tự xúc ăn cho gọn gàng”.
Tự lập bắt đầu từ việc con được phép làm chậm, làm vụng, làm vương vãi.

Tự lập không đến từ việc làm thay con trong giáo dục sớm

Tôi thấy điều này rất nhiều ở các gia đình trí thức.

• Vì yêu con.
• Vì muốn con đỡ vất vả.
• Vì nghĩ mình làm nhanh hơn.

Chúng ta:

• Bón thay
• Mặc thay
• Dọn thay
• Quyết định thay

Và chỉ trong vài năm, đứa trẻ học được một thông điệp rất nguy hiểm: “Mình vụng lắm, đụng vào sẽ hỏng, nên để cho người khác làm” hoặc là “Mình không cần làm gì cả. Sẽ có người làm giúp.”

Sau này, khi con 10 tuổi, 15 tuổi, chúng ta lại sốt ruột hỏi:

• “Sao con lười?”
• “Sao con không có trách nhiệm?”
• “Sao con không tự giác?”

Tại Việt Anh, ngay từ mầm non nhỏ, trẻ được khuyến khích tự làm trong khả năng của mình. Không phải để con giỏi sớm, mà để con hình thành cảm giác: “Mình có thể.”

Đó là nền móng của sự tự tin thật sự.

Từ 3–4 tuổi: đứa trẻ bắt đầu học một điều rất quan trọng – mình là ai?

Đây là giai đoạn phụ huynh bắt đầu lo nhiều.

So sánh bắt đầu xuất hiện.
Câu hỏi “con có chậm không?” bắt đầu vang lên.

Nhưng nếu nhìn sâu, 3–4 tuổi là lúc trẻ:

• Bắt đầu có ý chí riêng
• Bắt đầu biết nói “không”
• Bắt đầu muốn tự quyết

Ở độ tuổi này, những đứa con của tôi luôn tự chọn trò chơi, tự chọn quần áo, từ chối làm theo mệnh lệnh, thậm chí từ chối ăn tiếp khi đã no, từ chối đi ngủ khi còn muốn chơi tiếp

Đây không phải là “bướng”.
Đây là giai đoạn hình thành bản ngã.

Một đứa trẻ 3 tuổi nói “con không thích” không phải là hỗn.
Con đang học cách nhận diện cảm xúc của mình.

Nếu người lớn luôn dập tắt bằng câu:
“Trẻ con biết gì mà thích hay không thích”
thì dần dần, đứa trẻ học cách… im lặng.

Im lặng ở mầm non.
Bùng nổ ở dậy thì.

Tại Việt Anh, chúng tôi cho trẻ quyền được nói, trong giới hạn.
Con có thể không thích.
Nhưng con phải nói bằng lời, không bằng hành vi.Đó là cách trẻ học giao tiếp tử tế từ rất sớm.

Plan – Do – Review: Không chỉ dành cho trẻ 5 tuổi

Nhiều phụ huynh nghĩ Plan – Do – Review là thứ dành cho trẻ lớn. Nhưng thực ra, tinh thần của nó có thể bắt đầu từ rất sớm.

Với trẻ 2–3 tuổi, người lớn hỏi:

• “Con muốn chơi cái nào?”
• “Con chơi xong mình cất nhé”
• “Ta sẽ làm điều này hay điều kia?”

Với trẻ 4–5 tuổi:

• “Hôm nay con định làm gì?”
• “Con làm xong thấy thế nào?”

Khi được hỏi những câu hỏi này đều đặn, trẻ dần hình thành một thói quen rất quý:
Suy nghĩ trước khi làm, và nhìn lại sau khi làm. Chẳng phải đây là thói quen quan trọng suốt đời sao? Chẳng phải chính chúng ta cũng cần thói quen này để liên tục tiến bộ sao?

Rất nhiều người lớn không có thói quen này. Không phải vì họ không thông minh; mà vì họ chưa từng được học nó từ nhỏ.

Mầm non không phải là nơi tạo ra những đứa trẻ “nổi bật”

Tôi nói thẳng điều này, vì nó quan trọng:

Mầm non không phải nơi để chứng minh con mình hơn con người khác. Mầm non là nơi để con xây dựng thế giới lành mạnh bên trong

Một đứa trẻ được lớn lên trong môi trường:

• Không bị gắn nhãn
• Không bị thúc ép
• Không bị so đo

sẽ có một nội lực rất khác khi bước ra thế giới.

Ở trường Việt Anh, chúng tôi không khoe trẻ mầm non đọc được bao nhiêu chữ.
Chúng tôi nhìn xem:

• Con có dám hỏi không?
• Con có dám thử không?
• Con có biết chờ đợi không?
• Con có biết tôn trọng người khác không?

Đó là những thứ không ồn ào. Nhưng nó là lựa chọn của cả một đời người.

Lời nhắn gửi cho phụ huynh đang tìm phương pháp giáo dục sớm cho con

Nếu bạn đang nuôi một đứa trẻ trong căn hộ thành phố, giữa nhịp sống bận rộn:

bạn không cần làm nhiều hơn.
bạn cần làm chậm lại một chút.

Chậm để:

• Quan sát con
• Lắng nghe con
• Và tin vào tiến trình phát triển tự nhiên của con người

Con bạn không chậm. Con đang lớn lên theo đúng nhịp của một con người khỏe mạnh.

Và nếu bạn cần một nơi đồng hành – không phán xét, không chạy đua, không hứa hẹn hão – để cùng bạn gieo những gốc rễ đầu đời cho con, thì các chuyên gia của trường Việt Anh luôn sẵn sàng ngồi xuống, trò chuyện và đi cùng.Tôi mời bạn đến trường Mầm non Việt Anh.
Không phải để so sánh con mình với ai khác.
Mà để cùng nhau thiết kế một khởi đầu đủ chậm, đủ sâu và đủ tử tế cho cuộc đời của con.

Nguyễn Mạnh Dương